6 trò chơi lập trình không cần máy tính cho trẻ 5–8 tuổi

Trẻ 5–8 tuổi học lập trình tốt nhất qua trò chơi không cần máy tính, gọi là unplugged coding. Chỉ với giấy, bút màu, băng dính và chính cơ thể mình, bé hiểu được chuỗi lệnh, vòng lặp, điều kiện, những ý tưởng nền của mọi ngôn ngữ lập trình. Dưới đây là 6 trò chơi lập trình cho bé, có cách chơi và cách tăng độ khó.

Cách học này không phải tự nghĩ ra. CS Unplugged, dự án của nhóm nghiên cứu giáo dục Khoa học máy tính tại Đại học Canterbury (New Zealand), có cả bộ học liệu miễn phí dạy khoa học máy tính bằng trò chơi, câu đố, thẻ bài, dây và bút sáp.

Vì sao nên bắt đầu không cần máy tính

Bé 5–8 tuổi học bằng tay và bằng vận động. Màn hình hút mắt bé vào hình ảnh, âm thanh, còn trò chơi trên sàn nhà buộc bé phải nghĩ, nói và sửa sai với người thật.

Thêm một lợi ích phụ huynh thích: không tốn thêm giờ màn hình. Bé vẫn học được tư duy lập trình mà bố mẹ không phải lo con dán mắt vào máy.

6 trò chơi lập trình cho bé

1. Bố mẹ làm robot

Cách chơi: Bố hoặc mẹ đóng vai robot chỉ hiểu 4 lệnh: “tiến 1 bước”, “quay trái”, “quay phải”, “nhặt lên”. Bé ra lệnh để robot đi tới lấy con gấu bông ở góc phòng. Robot làm đúng từng chữ, kể cả khi lệnh sai và robot đâm vào ghế.

Bé học được: máy tính chỉ làm theo lệnh, không đoán ý. Lệnh phải rõ và đúng thứ tự.

Tăng độ khó: bé viết (hoặc vẽ mũi tên) toàn bộ lệnh ra giấy trước, rồi mới cho robot chạy.

2. Tô hình theo mã

Cách chơi: Kẻ một lưới 4×4 ô. Bố mẹ viết “mã” gồm các lệnh “Tô”, “Sang phải”, “Xuống”. Bé bắt đầu ở ô góc trên bên trái và làm theo từng lệnh để tô ra một hình.

Bé học được: đọc và chạy một chương trình theo thứ tự. Nếu hình tô ra không giống hình mẫu, bé dò lại xem sai ở lệnh nào. Đó là gỡ lỗi.

Tăng độ khó: đổi vai. Bé tô một hình trước rồi viết mã để bố mẹ tô lại cho giống.

3. Mê cung mũi tên trên sàn

Cách chơi: Dùng băng dính dán một lưới ô vuông trên sàn nhà, đặt “kho báu” ở một ô và vài “hố nước” ở ô khác. Bé xếp các thẻ giấy vẽ mũi tên thành một hàng để chỉ đường cho bạn thú bông đi từ điểm xuất phát tới kho báu mà không rơi xuống hố.

Bé học được: lên kế hoạch trước khi làm, nhìn toàn bộ đường đi rồi mới đặt từng bước.

Tăng độ khó: giới hạn số thẻ. “Con chỉ có 6 thẻ thôi, đi thế nào?” Bé phải tìm đường ngắn nhất.

4. Điệu nhảy lặp lại

Cách chơi: Cùng bé nghĩ một điệu nhảy gồm 3 động tác: vỗ tay, dậm chân, xoay một vòng. Thay vì viết ra 4 lần, viết: “Lặp lại 4 lần: vỗ tay, dậm chân, xoay”. Bật bài hát bé thích rồi cả nhà nhảy theo “chương trình”.

Bé học được: vòng lặp giúp viết ngắn gọn những việc làm đi làm lại. Đây là khối “repeat” bé sẽ gặp trong Scratch.

Tăng độ khó: vòng lặp lồng nhau. “Lặp lại 2 lần: (vỗ tay 3 lần, xoay)”.

5. Nếu… thì…

Cách chơi: Rút từng lá trong bộ bài (hoặc thẻ màu tự cắt). Luật: nếu lá bài màu đỏ thì nhảy lên, nếu không thì ngồi xuống. Chơi nhanh dần để bé phản xạ.

Bé học được: câu lệnh điều kiện, chương trình chọn việc làm tùy theo tình huống.

Tăng độ khó: thêm điều kiện thứ hai. “Nếu là lá đỏ VÀ số lớn hơn 5 thì vỗ tay.” Bé 7–8 tuổi thường thích tự đặt luật cho bố mẹ chơi.

6. Thẻ chấm nhị phân

Cách chơi: Cắt 5 tấm thẻ, lần lượt vẽ 16, 8, 4, 2, 1 chấm, xếp thành hàng từ trái sang phải. Mỗi thẻ hoặc lật ngửa (thấy chấm), hoặc úp xuống. Bé lật thẻ sao cho tổng số chấm nhìn thấy bằng một số cho trước, ví dụ số 5 là lật thẻ 4 và thẻ 1.

Bé học được: máy tính lưu mọi con số chỉ bằng hai trạng thái, bật và tắt. Đây là một hoạt động kinh điển của CS Unplugged; video bên dưới bài có một buổi dạy mẫu.

Tăng độ khó: hỏi bé số lớn nhất làm được với 5 thẻ là bao nhiêu (đáp án: 31, khi lật ngửa cả năm thẻ).

Lịch chơi gợi ý trong 2 tuần

Ngày	Tuần 1	Tuần 2
Thứ Hai	Bố mẹ làm robot	Bố mẹ làm robot, viết lệnh ra giấy trước
Thứ Tư	Tô hình theo mã (bố mẹ ra đề)	Tô hình theo mã (bé ra đề)
Thứ Sáu	Điệu nhảy lặp lại	Nếu… thì…
Cuối tuần	Mê cung mũi tên	Thẻ chấm nhị phân

Mỗi buổi 10–20 phút. Hãy dừng khi bé còn đang vui, đừng đợi bé chán.

Mẹo để bé không nản

• Khen cách nghĩ, không chỉ khen kết quả. “Con dò lại từng bước nên tìm ra chỗ sai, giỏi quá” có ích hơn “con thông minh quá”.
• Để robot sai thật. Bố mẹ làm đúng từng chữ bé nói, kể cả khi buồn cười. Đó là lúc bé học nhiều nhất.
• Dùng từ của lập trình viên. “Chương trình”, “lệnh”, “vòng lặp”, “gỡ lỗi”. Bé quen từ sớm, sau này lên lớp lập trình không bỡ ngỡ.
• Đừng sửa hộ. Hỏi “Con nghĩ lệnh nào làm robot đi sai?” thay vì chỉ thẳng.

Sau trò chơi, bé học gì tiếp?

Khi bé đã quen chuỗi lệnh, vòng lặp và điều kiện, bước tiếp theo tự nhiên là lập trình kéo thả. Bài Tư duy máy tính là gì có thêm hoạt động cho bé lớn hơn, còn bài làm game đầu tiên với Scratch hướng dẫn từng bước khi bé sẵn sàng ngồi máy.

Chương trình lập trình cho trẻ của Smart Pens nhận các bạn từ 7 tuổi, bắt đầu bằng Scratch. Phụ huynh ở Đà Nẵng muốn xem con có hợp không có thể đăng ký học thử miễn phí.